Het afgelopen jaar verdiepte ik me in Van Gogh. Maar het bleek best lastig om al die informatie tot een logisch geheel te maken. Tot ik een kinderboek te pakken kreeg dat antwoord gaf op al mijn vragen.
Het was een totaal versnipperd gebeuren, mijn Van Gogh-zoektocht het afgelopen jaar. Ik kwam op heel veel plekken waar zijn schilderijen hingen of waar mensen zouden willen dat zijn schilderijen hingen; op plekken waar hij geweest is of gewoond heeft; en op plekken die hij geschilderd heeft. En op al die plekken kreeg ik als het ware een klein stukje van de puzzel.
- Het Van Gogh museum in Amsterdam (verslag)
- Het Kröller-Müller op de Veluwe (verslag)
- Het Rijksmuseum in Amsterdam (verslag)
- Het Kunstmuseum in Den Haag (verslag)
- Het Drenths museum en het niet-museum (verslag)
- Musee Angladon in Avignon, Frankrijk (1 schilderij)
- De Van Goghs in Parijs (verslag)
- Van Goghs in Londen (verslag)
- Van Gogh’s kamer in het ziekenhuis in Saint Rémy (verslag)
- Het Van Gogh ‘village museum’ in Nuenen (verslag)
Maar dankzij mijn nieuwe boek kwam ik er achter dat ik een heleboel plekken gemist had. Zelfs in Den Haag en Amsterdam.
De Provence is vergeven van Van Gogh (-marketing)
Deze zomer waren we voor de tweede keer in de Provence. En hoewel in de hele Provence (waar Van Gogh honderden schilderijen schilderde) ironisch genoeg maar 1 Van Gogh is te vinden (in het Angladon museu in Avignon), is het er vergeven van Van Gogh-plekken en Van Gogh-marketing.
Je kunt je eigenlijk niet omdraaien om er is weer een bord in de trant van ‘Van Gogh was here’.
Bij de Romeinse opgraving Glanum in Saint Rémy, om de hoek bij het ziekenhuis waar Van Gogh verbleef, legt een bord uit dat hij de olijfgaard schilderde die al tstond voordat de opgraving plaatsvond. Gek genoeg schilderde hij niet de meest opvallende items, dat in zijn tijd al zichtbaar was: twee enorme Romeinse bouwwerken. Het bordje bij de monumenten legt uit dat de opgravngen nog niet zichtbaar waren en Van Gogh ze daarom niet schilderde. Maar de hele reden dat er opgravingen plaatsvonden, was natuurlijk dat er twee grote monumenten wel degelijk zichtbaar waren. Het feit dat hij die niet schilderde terwijl ze zo duidelijk en vlakbij zijn verblijfplaats stonden, leek mij eigenlijk relevanter. Maar goed. Het narratief moet kloppen, he.
Bij de bibliotheek van Arles, vroeger de plek van het ziekenhuis waar Van Gogh werd opgenomen nadat hij ruzie kreeg met zijn vriend Gauguin en zijn oor afsneed.
Bij de ruines van de Abdij van Montjamour, waar Van Gogh regelmatig naartoe wandelde vanuit Arles en die ook op sommige schilderijen te zien zijn.
In Tarascon, vonden we geloof ik een verhaal over Van Gogh in het Souleido-museum. Een museum dat op geen enkele manier met Van Gogh te maken heeft. Maar ergens in Tarascon las ik dat Van Gogh op een van zijn schilderijen, gemaakt in badplaatje Saint Maries de la Mer, een postkoets schilderde waar groot ‘Tarascon’ op staat.
Het deed me denken aan Montmartre in Parijs, waar grote borden staan over Van Goghs verblijf. Terwijl er toch veel meer wereldberoemde schilders verbleven.
Zwakke verbanden
Het zijn vaak – net als in Drenthe en in Nuenen – wat je noemt ’tenuous connections’: zwakke verbanden. Hij was er ooit, hij schreef dat hij er geweest was, hij schilderde er iets.
Vooral het niet-museum in Drenthe en het Van Gogh huis in Nuenen zijn voorbeelden van zwakke verbanden. Hoewel het Van Gogh-huis tegenover een huis staat waar de familie Van Gogh ooit woonde en Vincent heel even in de schuur zijn atelier had.
Maar Van Gogh zette de Provence (en Nuenen) op de kaart en is inmiddels een van de grote marketingitems van de regio. Ook al noemden de inwoners van zijn buurtje in Arles hem ‘de rode gek’, lieten ze hem uit zijn huis zetten (ik kan het ze niet kwalijk nemen!) en verbleef hij vooral in de twee (geestes-) ziekenhuizen. Het weerhield hem er niet van de wereld van kunst voorgoed te veranderen. En het weerhield de Provence er niet van hem meer aandacht te geven dan hun eigen geboren en getogen kunstveranderaar, Cezanne. Cezanne was een saaie huisvader, misschien daarom?
Puzzelstukjes
Hoe dan ook, wat zo irritant is, is dat je op al die plekken altijd maar een kleine hoeveelheid informatie krijgt. Een kleine anekdote, een schilderij, een moment, een feitje. Het is vrij makkelijk om in zijn honderden brieven te duiken (zijn broer Theo en diens weduwe bewaarden al zijn brieven, meer dan 600!) en er iets uit te filteren over die plek en de schilderijen die hij er maakte of een tekeningetje te kopieren en uit te vergroten. Dat doet dan ook iedereen overal.
Maar al met al geeft dat nou niet bepaald een compleet beeld.
Ik weet nog dat ik in Nuenen iets las over een verloofde, bij een kast vol spullen die nooit van Van Gogh geweest waren geloof ik maar wel over hem gingen (zie: zwakke verbanden).
Inmiddels weet ik dat Van Gogh vaker vrouwen het hof maakte en zeker wist dat hij met ze wilde trouwen. Dat komt omdat ik een boek heb dat alles uitleg. Een kinderboek!
De grote Van Gogh Atlas
In de museumwinkel van de Montmajour-abdij vond mijn zoon het perfecte boek voor Van Gogh liefhebbers: De Grote Van Gogh Atlas. Wij hebben nu de Engelse versie.
Echt, dit boek! Hoewel het gericht is op kinderen en daarom soms details weglaat – zoals de ziekte die Theo van Gogh fataal werd – is het ongelofelijk verhelderend. Niet alleen heb ik nu eindelijk een chronologisch overzicht en een stapel feiten, maar het boek geeft ook context. Zoals hoe lastig het was voor Van Gogh om met zijn natte olieverfschilderijen in de Tarasconkoets richting Arles te gaan (een feit dat ik in de Provence ergens op een bord las, maar nu begrijp dat uit een brief komt).
Het boek heeft foto’s uit de tijd van Van Gogh, maar ook foto’s van documenten zoals de tekening van de dokter die Van Gogh behandelde nadat hij zijn oor er afsneed.
Wat leuk is aan het boek is dat de feiten weergeeft én de context van die tijd. Feitelijk en wetenschappelijk maar ook duidelijk over alles dat niet bekend is.
Het is alsof er een soort rust gekomen is in mijn zoektocht. Ik had onbewust toch heel veel vraagtekens. Vanaf nu kan ik al die losse puzzelstukjes en zwakke verbindingen op de juiste plek plakken.
Nu hoef ik alleen nog de brieven te lezen!
Tips:
- Er is een officiële website/app (officieel in de zin van, met medewerking van het Van Gogh Museum, de officiele beheerders van de nalatenshcap via een stichting die nog steeds uit Van Goghs bestaat) die alle plekken waar Van Gogh woonde en werkte laat zien. Zie https://vangoghroute.com. Als je de site opent op je mobiel, zie je je locatie ten opzichte van de locaties van de route. Maar je kunt er ook gewoon nu, waar je ook bent, doorheen scrollen.
- Er zijn slimme tourguides die Van Gogh tours organiseren, o.a. in Saint Rémy en Arles. Arles omdat hij daar woonde in het beroemde gele huis, en later in het ziekenhuis, en Saint Rémy omdat hij daar verbleef in het Hôpital Saint-Paul à Saint-Rémy, het asylum. (ik neem aan dat er in andere plaatsen waar Van Gogh woonde, zoals Auvers, ook van alles te doen is).
- In Saint Rémy kun je gratis en voor niets een route volgen: zie deze beschrijving. De route start midden in de dorpsstraat, loopt richting de oude stadspoort en dan rechtdoor langs de Van Gogh weg richting het sanatorium. Er zijn 21 borden langs de route met fragmenten uit de brieven die Van Gogh aan zijn broer schreef toen hij in Saint Rémy verbleef. Het is wel een flink stuk lopen naar het asylum. De lokale VVV heeft een kaart met de route, maar eerlijk gezegd is het nogal makkelijk te vinden als je eenmaal weet hoe de route loopt.
- Wie op een Van Gogh locatie is en in Google Maps of Swarm zoekt, vindt daar vaak de Van Gogh-plekken. Zo kwam ik in Arles van alles tegen van Swarm:
Grappig, ik wist dat er ‘iets’ was met Nuenen, maar dat iets is dus in feite niets. Je zou dan zelfs kunnen zeggen ‘hier at hij ooit een boterham’. Volgens mij heb ik ooit een biografie gelezen die door Lekturama was uitgegeven in de serie Meesters der schilderkunst. Terug te vinden in tweedehands boekwinkels of de kringloop.