Waarom gebruiken we AI?

Waarom grijpen voor alles naar AI chatbots? Het antwoord leek me altijd simpel. Namelijk: gemak, luiheid of winstbejag, met een vleugje nieuwsgierigheid. Maar ik had het mis. Er is een hele andere reden dat chatbots zo’n enorm succes zijn.

En dat de technologie een succes is, daarover zijn we het wel eens, volgens mij. De enorme impact van ChatGPT en andere chatbots krijgt sinds de lancering van ChatGPT 3.5 in november 2022 niet voor niets volop de aandacht. We hebben de technologie massaal omarmd. ChatGPT is de snelst groeiende consumentensoftwareapplicatie ooit: 100 miljoen gebruikers in 2 maanden,

Logisch dat we het er continu over hebben met zijn allen. In die discussie en in al het onderzoek focussen we ons als samenleving vooral op het uitleggen van de voordelen, of juist op het waarschuwen voor de risico’s. Maar waarom chatbots écht zo’n grip op onze samenleving hebben gekregen, daar hebben we het niet over. Omdat we denken dat we dat wel weten.

Maar is dat echt zo? Weten we echt waarom we massaal AI gebruiken?

AI voor alles

We zijn het er denk ik wel over eens dat inmiddels vrijwel iedereen (generatieve) AI gebruikt, voor alles. Voor recepten, planning, huwelijksaanzoeken, vakantie, feitjes, instructies en handleidingen. Voor vertalingen, samenvattingen en social media berichten.

Maar niet alleen voor relatief onschuldige dingen. We gebruiken AI ook voor onderwerpen die je beter met mensen kunt bespreken dan met chatbots die eigenlijk niets ‘weten’ (waarover verderop meer).

We vragen chatbots bijvoorbeeld advies over dingen die invloed hebben op onze en andermans economische en sociale zekerheid. Als je chatbots gebruikt om te helpen bij je sollicitatiebrief, bij je salarisonderhandeling of bij je afstudeerscriptie, dan beinvloedt de chatbot die je gebruikt eigenlijk je economische zekerheid en je toekomstperspectief.

Maar ook als jij als sollicitant geen AI gebruikt, doet de manager waarbij je solliciteert het wel. Om sollicitatiegesprekken voor te bereiden. Of om te bedenken welke beoordeling ze haar huidige collega’s moet geven bij het jaarlijkse beoordelingsgesprek.

Allemaal stiekem natuurlijk, want AI gebruiken bij werving en selectie is (terecht) aan hele strenge eisen onderworpen. En je mag CV’s met persoonsgegevens helemaal niet in een extern systeem uploaden. Neemt niet weg dat het – vermoed ik – massaal gebeurt.

Zelf heb ik ook veel aan AI. Bij sollicitaties zeker – voor de Engelse versie van mijn CV bijvoorbeeld. Maar ook voor andere dingen. Ik vroeg Gemini van de week bijvoorbeeld om gedoe met mijn website op te lossen en stond versteld van de antwoorden.

AI voor CEO’s, scholieren en patiënten

Jij en ik zijn niet de enigen die chatbots gebruiken. CEO’s stoppen hun wekelijkse leeswerk in ChatGPT of CoPilot – hopelijk gebruiken ze in ieder geval AI waar hun bedrijven een contact mee hebben – om een samenvatting te krijgen en een paar slimme vragen voor tijdens de board meeting. Dat had ik wel kunnen bedenken natuurlijk, maar toch was dit LinkedInbericht voor mij een eye opener.

Scholieren vragen chatbots om hun huiswerk te doen. Wetenschappers schrijven artikelen met hulp van chatbots, die vervolgens door wetenschappers met behulp van chatbots worden beoordeeld – waarmee het idee van ‘wetenschap’ aan volledig ondermijnd wordt.

We gebruiken chatbots massaal bij vragen over onze gezondheid. Ik ken mensen die een ingewikkeld medisch rapport over een familielid in ChatGPT zetten om een begrijpelijke vertaling en mogelijke oplossingen te krijgen, naar hun idee met succes. En wie zal zeggen of dat zo is? Niet de arts, want die weet er niet van. En die heeft ook helemaal geen tijd om nog een uur met die familie te overleggen als ze rustig de tijd hebben gehad om na te denken. Je arts is nu eenmaal niet zo heel veel beschikbaar. Hebben we zelf zo georganiseerd in onze maatschappij.

We gebruiken chatbots massaal en voor alles. Sterker nog, als je ze niet gebruikt, raak je achter op de rest van de maatschappij.

AI is soms geen keuze

We weten steeds meer over wat we doen met AI (chatbots). Maar waarom we AI gebruiken, daar zijn we minder mee bezig.

Waarom gebruiken we AI nou écht? Wat is de reden dat we zo makkelijk een tool omarmen die niet eens betrouwbaar genoeg is om belangrijk advies aan over te laten? Zijn we echt zo lui en dom met zijn allen dat we belangrijke gesprekken het liefst voeren met een computersysteem?

Het antwoord leek me altijd duidelijk. Puur gemak. En luiheid. Geen zin in werk, geen zin in huiswerk, liever bezig met leuke dingen. Ik had een duidelijk (voor) oordeel.

Maar de nieuwsbrief van Algorithm Watch deze week zette me aan het denken (lees hem hier):

Today, millions use chatbots for tasks that LLMs are ill-equipped to handle. Recent surveys have shown that British teens turn to them for psychological support, while young Polish women rely on ChatGPT for gynecological advice. They do so not out of preference, but necessity: psychologists or gynecologists are often too far away or too expensive, or are sometimes seen as untrustworthy. Then, as now, the artificial substitute is rarely the first choice – merely the least-worst alternative.

Er zijn vast mensen die gewoon geen andere keuze hebben. Die door chatbots toegang krijgen tot hulp die eerder niet beschikbaar was (of het dan echt goede hulp is en of ze niet echte hulp verdienen, even daargelaten). Maar voor de meeste mensen is het toch nog steeds gemak, dacht ik bij mezelf.

Maar toen las ik verder:

Many students today probably understand that using a chatbot to complete an assignment teaches them little. But they also recognize – partly correctly – that universities function more as credentialing institutions than as places of learning. Likewise, many users know that LLMs are bullshit generators, but they also know that bullshit is often precisely what is expected of them.

En toen realiseerde ik me pas dat ik al die jaren een denkfout heb gemaakt over de redenen waarom we AI gebruiken.

Dat we massaal grijpen naar de makkelijke oplossing betekent niet dat we allemaal lui zijn, of dat we gemak boven onze privacy stellen.

Ons massale gebruik van chatbots voor hulp bij persoonlijke en zelfs intieme zaken zegt vooral iets over onze maatschappij. Over de wereld waar we met zijn allen in leven en waar we genoegen mee nemen.

We zijn niet allemaal die mensen die de dokter niet vertrouwen, bang zijn voor lichamelijk onderzoek, niet weten hoe ze er een moeten vinden, het niet kunnen betalen of om een andere reden denken geen toegang te hebben tot medische zorg.

Maar we hebben allemaal goede redenen om met AI te praten, in plaats van met mensen.

De frictieloze maatschappij

Stel je voor dat we morgen opeens geen chatbots meer hebben. Geen ChatGPT, Claude, Mistral, Gemini en CoPilot. Wat zou er gebeuren?

Ik verwacht dat er totale paniek uitbreekt. Soms openlijk, soms stilletjes. Want we zijn in de paar jaar enorm afhankelijk geraakt. Zonder chatbots wordt het leven voor heel mensen weer een stuk ingewikkelder.

Dat komt omdat we zonder AI weer alles zelf moeten doen. En dat is lastig in een wereld waarin we altijd maar meer en meer moeten presteren. Op je werk, op school, op de sportclub, op social media: we moeten meedoen en bijblijven. We moeten voldoen.

En hoe meer we moeten presteren, hoe drukker we het hebben en hoe lastiger het wordt om aan al die verwachtingen te voldoen.

Het lijkt misschien alsof we het er zelf naar hebben gemaakt, maar ik denk dat we daarbij toch meer slachtoffers zijn dan we denken. Onder invloed van grote techbedrijven hebben we de boodschap dat alles makkelijk moet zijn totaal omarmd. We leren van bedrijven met gigantische invloed dat je frictie vooral moet vermijden, zoals mooi wordt beschreven in dit artikel over het vermijden of toch maximaliseren van frictie in ons leven.

Tech companies are succeeding in making us think of life itself as inconvenient and something to be continuously escaping from, into digital padded rooms of predictive algorithms and single-tap commands: Reading is boring; talking is awkward; moving is tiring; leaving the house is daunting. Thinking is hard. Interacting with strangers is scary. Risking an unexpected reaction from someone isn’t worth it. Speaking at all — overrated. These are all frictions that we can now eliminate, easily, and we do.

Maar het gaat nog verder: als je leert dat je frictie moet vermijden in je eigen leven, leer je ook om frictie te vermijden in andermans leven.

We durven geen vragen te stellen en kwetsbaar te zijn. Op de rem te staan. Beter om een chatbot om hulp te vragen.

Van de CEO tot de student, van de honderden zzp’ers die mijn LinkedIn bevolken en alles met ‘AI’ doen, van de middelbare scholier tot de professional die een presentatie moet geven over iets waar ze weinig van weet: we gaan naar ChatGPT omdat we gewoon geen tijd hebben om het goed te doen, te veel druk ervaren of niemand hebben aan wie we onze vraag durven te stellen.

We moeten onze prestaties, winst en opbrengst maximaliseren. En dat willen daarbij zo min mogelijk frictie. Omdat we mensen zijn.

Als je niet kunt voldoen aan de eisen is AI de beste oplossing

Zelf zette ik van de week mijn websiteproblemen in Gemini omdat het me niet lukte om hulp te krijgen van de mensen die ik daarvoor meestal benader. Mijn website is tegenwoordig geen manier meer om geld te verdienen, maar dat er dingen niet werkten gaf me toch stress. En dat het me niet lukte om hulp te krijgen, ook. Ik zou nooit naar een chatbot zijn gegaan met mijn vraag als ik had geweten wie het voor me op kon lossen (ik was zelfs al LinkedIn aan het doorzoeken om te zien of ik mensen ken die ‘wordpress’ in hun functietitel hadden staan).

Maar misschien is dat niet zo anders dan de reden dat jij gisteren AI gebruikte. Of de reden dat mijn zoon zijn huiswerk met AI aan het doen is (al weet ik niet of dat zo is! en ook niet of hij het eerlijk zou zeggen als het zo was).

De reden dat kinderen hun huiswerk doen met AI is eigenlijk helemaal niet zo anders dan dat jongeren chatbots om advies vragen bij mentale stress en problemen of dat de CEO het leeswerk als voorbereiding op een belangrijke vergadering in een chatbot gooit.

Want als je niet weet waar je met je vraag terecht kunt, als je je schaamt omdat je iets niet weet of niet (tijdig) kunt, als je je afvraagt of je wel normaal bent als je niet mee kunt komen, als je het gevoel hebt dat je met niemand kunt praten, of als je het gevoel hebt dat wat je oplevert nooit goed genoeg is en je niet wilt afgaan – dan biedt AI de oplossing.

Ik weet niet of het nieuw is, dat mensen zoveel druk ervaren en het gevoel hebben dat ze met niemand over hun problemen kunnen praten. Ons onderwijssysteem heeft het stellen van vragen in ieder geval nooit gestimuleerd. En misschien hadden mensen het vroeger te druk met overleven om zich veel andere dingen af te vragen. Of hadden ze andere manieren om met onzekerheid om te gaan.

AI is een oplossing voor mensen van alle leeftijden

Ik zag van de week tijdens een reclameblok dit korte filmpje van KPN over een jongen die gepest en uiteindelijk zelfs mishandeld wordt. Ik kon het bijna niet aanzien. Hij praat niet met zijn ouders – en welke tiener doet dat wel? Hij is helemaal alleen met zijn probleem. Het loopt goed af (het marketinbudget van KPN wil ook wat). Maar het laat zien hoe het leven een worsteling kan zijn voor middelbare scholieren.

De opkomst van technologie en van online technologie in het bijzonder zorgt ervoor dat we onder druk staan om steeds productiever en efficienter te zijn. En zoals in dat artikel hierboven over frictie staat, worden we door diezelfde technologie verleidt tot escapisme dat ons niets oplevert.

Samen maakt het dat we enorme druk ervaren. Die we dan meer met behulp van technologie proberen op te lossen.

Voor pubers die niet met hun ouders willen praten, is AI een ideale oplossing. Maar ook voor zzp’ers met te weinig geld om professionals in te huren, werknemers die te weinig tijd hebben om al het werk af te krijgen, politici die geen tijd hebben om stukken te lezen, ouders die zich zorgen maken over hun kinderen, echtgenoten die zich zorgen maken over hun relatie en sollicitanten die niet weten hoe ze een sollicitatiebrief moeten schrijven.

Logisch dat we massaal naar AI grijpen als navigatiehulp en persoonlijke adviseur.

De belangrijkste vraag is niet waarom we AI gebruiken

Helaas weten chatbots helemaal niets. Als je er technisch over wilt doen, is dit LinkedInbericht en de discussie in de comments er onder interessant leesvoer. Het gaat over het verschil tussen statistische voorspelling en echt begrip. Hoe goed ze ook lijken, chatbots zijn uiteindelijk statistische tekst- en beeldvoorspelmachines. Ze ‘weten’ (voor zover systemen kunnen ‘weten’) niets. Dat lijkt alleen maar zo.

Dat hoeft geen probleem te zijn, als je bijvoorbeeld je CV wat beter wilt maken. Of een betere email wilt schrijven.

Maar als je medisch en psychologisch advies gaat vragen aan systemen die feitelijk niets weten en bovendien als ingebouwde feature altijd een percentage van de output fout hebben, dan wordt het gevaarlijk.

Het verander niets aan de reden dat we alles aan AI vragen: we denken dat we het niet goed genoeg doen zonder AI, dat we zullen onderdoen voor anderen; of we weten gewoon niet bij wie we terecht kunnen met onze meest persoonlijke problemen.

De echte vraag is dus niet: waarom gebruiken we AI?

De echte vraag is: hoe kunnen we mensen weer tijd geven om na te denken en te lezen? Hoe maken we een einde aan deze gekmakende drang naar productiviteit (die maar een beperkt aantal mensen en bedrijven economisch voordeel oplevert)? En hoe zorgen we dat we zelf een omgeving creeren waarin de mensen om ons eerlijk durven te zijn over wat ze nodig hebben en waar ze hulp bij nodig hebben?

PS Voor mijn vaste lezers: er was de afgelopen dagen een probleem met mijn website, waardoor je misschien een paar artikelen hebt gemist. Zie Gevraagd worden, over hoe lekker het zou zijn als je je droombaan in de schoot krijgt geworpen; Wil je meer boeken lezen dit jaar, met tips die tegen alle bestaande wijsheden ingaan; en Hulp uit onverwachte hoek, over wie mijn websiteproblemen oploste.