Wat niet vaststaat, kan makkelijk gegijzeld worden

Ik had een interessant gesprek vandaag, als voorbereiding op een event later deze week. Het was een confrontatie met mijn eigen aannames die liet zien dat ambtenaar-zijn me meer veranderd heeft dan ik doorhad. De term ‘Publieke waarden’ betekent nooit meer hetzelfde.

Ik zit in een panel, van de week, over AI en digitale autonomie. Het gaat over vragen zoals of digitale autonomie belangrijk is, hoe realistisch is het om onafhankelijk te worden van de rest van de wereld voor onze AI-behoefte en hoe een alternatief voor de huidige (generatieve) AI-modellen er uit zou moeten zien.

Wanneer er op beleids- of politiek niveau over technologie wordt gesproken, gaat het vaak over ‘publieke waarden’. In de zin van: als we onze eigen technische infrastructuur zouden maken, moet die op ‘publieke waarden’ gebaseerd zijn.

Publieke waarden?!

Publieke waarden. Het is een term die ik niet echt kende voor ik bij de overheid kwam. Hij wordt in beleidsland makkelijk rondgestrooid als een veelzeggend label voor ‘het goede’. Maar wat dat dan precies is, wordt meestal niet verder uitgelegd. Je wordt geacht te begrijpen wat er mee bedoeld wordt.

Ik herinner me een discussie over die term op mijn allereerste werkdag bij het/mijn Ministerie, waarbij mijn nieuwe manager het zo vaak over ‘publieke waarden’ had dat ik hem vroeg wat hij bedoelde. Hij was een beetje verbouwereerd. Het was waarschijnlijk het allereerste moment dat hij zich realiseerde dat zijn baas een totale buitenstaander had binnengehaald. (…)

Voor mij was het de eerste keer dat ik leerde dat beleidsmensen van die woorden hebben die ze altijd gebruiken – liefst in Kamerstukken en beleidsnota’s – waarvan niemand precies weet wat ze betekenen en die toch niemand meer bevraagt.

Het duurde eerlijk gezegd niet lang, of ik nam die term net zo vrolijk in de mond als de mensen om mij heen. Met daarbij natuurlijk mijn eigen invulling in mijn hoofd – in mijn geval vooral vanuit het vakgebied van AI-ethiek, waar ik een opleiding in had gevolgd.

Wat zijn publieke waarden?

Maar vandaag realiseerde ik me dat ik het wel eens mis kon hebben, met mijn definintie. En met de aannames er omheen. Dus ik dacht: wat zegt het internet hier over? Wat zijn publieke waarden nu eigenlijk precies?

Na veel zoeken kwam ik een overheidswebsite tegen met een redelijke definitie:

Publieke waarden zijn een afspiegeling van wat in de samenleving als belangrijke waarden worden beschouwd. Het geeft richting aan de besluitvorming van de overheid.

Ik weet inmiddels dat mensen dan vaak waarden bedoelen als duurzaamheid, veiligheid, privacy, transparantie, gelijkheid, effectiviteit (van de overheid) …. Maar als je al die definities en uitleg gaat vergelijken, zie je meteen dat de interpretatie verschilt al naar gelang de afzender en de context.

Er is geen officiële definitie die zegt: dit, dit en dit zijn dé publieke waarden van Nederland. Misschien omdat die waarden door de tijd meeveranderen met onze samenleving. Of misschien omdat het gewoon een term is die alles kan omvatten en meer een richting aangeeft. Dat dacht ik tot nu toe althans altijd.

Maak er iets van

Overigens is het online zoeken naar een definitie van de term publieke waarden al veelzeggend: je ziet al snel dat het alles kan zijn en dus makkelijk misbruikt kan worden voor commerciële of politieke doeleinden.

Toen ik het net even Googlede, kreeg ik allerlei links naar overheidsorganisaties (of organisaties dicht tegen de overheid aan) die de term gebruiken op internetpagina’s over technologie. Maar ze leggen de term niet uit.

Er zijn ook meerdere slimme consultancybureaus die de term online gebruiken. De overheid is een flinke afnemer van consultants en zo’n term op je website bewijst dat je begrijpt wat de overheid belangrijk vindt. Het is ook een garantie dat je alleen beleidsmakers op je webpagina krijgt, want buiten dat veld is de term niet zo gebruikelijk.

Even tussendoor: ik kreeg ook dit, bij een zoekpaginaresultaat: alleen als ik mijn adblocker uitschakelde, mocht ik kijken wat dat bedrijf onder ‘publieke waarde’ verstaat. Ironisch, wel.

Wat niet vast staat, kun je veranderen

Wat ik altijd lastig heb gevonden aan de term publieke waarden, is het vage. Als je niet echt weet wat er bedoeld wordt, weet je nooit of je over hetzelfde praat. Of erger nog, het zou zo maar kunnen dat je allemaal denkt dat je hetzelfde bedoelt, terwijl dat helemaal niet zo is. Gewoon, omdat je je het niet eens meer afvraagt. Gebeurde mij ook al vrij snel.

Wat me wel duidelijk werd de afgelopen jaren, is dat de intentie van de gebruiker van die term meestal goed was. Naar mijn eigen maatstaven dan. Ik had een richting, een idee, van wat bedoeld werd. Iets in de richting van de bescherming van onze basisrechten als burgers.

Pas vandaag realiseerde ik me dat ook dat vergankelijk is. Want wat niet vaststaat, kan makkelijk gegijzeld worden.

De wereld van technologiebeleid (om daar even bij te blijven) hangt aan elkaar van narratieven en termen die door slimme marketing en lobbying geclaimd zijn en in zijn gevuld. En meestal niet op een manier die in het belang is van ons als burgers, consumenten en wereldbewoners.

Maar het hoeven niet eens politici en rijke bedrijven te zijn die de invulling van een term veranderen en naar hun hand zetten, realiseerde ik me vandaag. Het kan ook een democratisch proces zijn.

Als de richting van de overheid radicaal verandert, krijgen termen als ‘publieke waarden’ ook een andere invulling. Zoals in de VS, waar de overheid haar eigen burgers actief opspoort met behulp van slimme AI-toepassingen, opsluit zonder naar de oude maatstaven legitieme reden en zelfs geweld aandoet. En waar AI-regelgeving geen bescherming biedt aan burgers maar des te meer aan grote, machtige AI-bedrijven.

Ik betwijfel of ze het daar nog veel over ‘publieke waarden hebben’. Maar als ze dat wel doen, zal de term steeds meer een nieuwe betekenis krijgen.

‘Publieke waarden’ is niet meer dan een narratief, een niet-gedefinieerde standaard die op een dag van inhoud kan veranderen. De uitslag van de gemeenteraadsverkiezingen laat zien dat dat echt een mogelijkheid is.

Misschien willen we geen privacy, maar welvaart; geen duurzaamheid maar vooruitgang; geen integere overheid maar een efficiënte. Misschien vinden wij dat hier ook steeds belangrijker.

En voor je het zegt: nee, deze dingen hoeven elkaar niet uit te sluiten. Maar hetgeen waarop je de nadruk legt, beïnvloedt de uitkomst.

Als je er zo naar kijkt, staat het hele argument van digitale autonomie, in de zin van: ‘de Nederlandse of Europese overheid gaat infrastructuur bouwen die ons onafhankelijk maakt van buitenlandse partijen en uitgaat van publieke waarden’, opeens op zijn kop.

Bevraag het narratief

Wat ik geleerd heb, de afgelopen jaren, is dat jargon en narratieven over AI heel gevaarlijk kunnen zijn. Omdat niemand ze formeel vaststelt, krijg je niet alleen interpretatieverschillen, maar is het ook nog eens heel makkelijk om termen en verhalen te hijacken. Meestal gebeurt dat door slimme politici en door bedrijven met diepe zakken. Of een combinatie van beiden.

Een mooi (of triest) voorbeeld is de term ‘AI safety’.

Het enige dat we kunnen doen, denk ik, is de luis in de pels blijven en maar blijven doorvragen. Waarom? Wie zegt dat? Hoe weet je dat? Waaruit blijkt dat? Waar baseer je dat op?

Het maakt je niet zo populair op feestjes, bij je studerende kinderen en bij je werkgever. Maar het is een belangrijke manier om grip te krijgen en te houden op een technologie die onze wereld veel te snel verandert.

PS Ik zal eens even kijken of ik deze pagina kan optimaliseren voor de zoekmachines/chatbots! Zou grappig zijn.