Waar zitten de Mondriaans van nu?

Ik was naar een kunstlezing gisteren. Overdag, ja. Vandaar waarschijnlijk dat ik de jongste in de zaal was. Museumleeftijd mensen. Of misschien moet ik zeggen ‘museumfase’. Wij niet-werkenden gaan op dinsdag naar kunstlezingen in musea. Nu jullie weer.

Maar serieus, en zonder schaamte: het was een lezing over Jacoba van Heemskerck van de Vrije Academie. Ik kwam er terecht door een tip van Elvira (van het leukste fotografieblog). Het idee was dat mensen dan daarna naar de tentoonstelling konden gaan, maar die had ik al twee keer gezien. Dus in plaats daarvan ben ik nog even langs mijn favoriete Mondriaans gelopen. Niet die beroemde latere, maar de minder beroemde eerdere. Ik stond weer eens met mijn neus op het schilderij bovenaan dit artikel.

Ik heb van de week wel veel foto’s gemaakt die stiekem beïnvloed werden door een ander schilderij uit dezelfde tentoonstelling, trouwens:

Maar genoeg over mijn fotografie- en kunstavonturen!

Mondriaan veranderde de kunst. Jacoba, als tijdgenoot ben bekende van Mondriaan, ook trouwens, maar gezien haar status als welgestelde jonkvrouwe en vanwege haar liefdesrelatie met een andere vrouw, werd zij daarin duidelijk minder serieus genomen.

Maar het zette me aan het denken. Het is makkelijk om met terugwerkende kracht ontwikkelingen in de maatschappij te duiden. En kunsthistorici doen dat ook. Ze hebben laten zien dat alle kunststromingen gelijk oplopen met veranderingen in de wereld of daar juist een felle reactie op zijn.

De Mondriaan van vandaag

En als dat zo is, wat is dan die stroming op dit moment? Oftewel, wie zijn de Mondriaans van nu? Welke kunststroming is er nu bezig, onder onze neuzen, zonder dat we hem door hebben? Wie zijn de hedendaagse Van Gogh’s waar we het over 200 jaar nog over hebben?

Wat als jij zo iemand bent die zich laat betalen in kunstwerken voor bewezen diensten en je achter-, achterkleinkinderen of neven/nichten op een dag ontdekken wat je in huis hebt? Grappig idee, toch?

(ik ben wel eens betaald met een kunstwerk en hoewel ik niet verwacht dat dat ooit monetaire waarde zal krijgen ben ik er toch heel blij mee)

Jaren geleden ben ik met Cor mee geweest naar de eindpresentatie van een aantal van zijn studenten ‘interaction design’ en dat was fascinerend. Zulke goede ideeën. De kunstenaars waren niet allemaal even goed in het communiceren met mogelijke opdrachtgevers, dat dan weer niet. Maar zoveel talent. Het ligt voor het oprapen! Op de website van de HKU vind je een mooi projectoverzicht, zag ik, als je even wilt neuzen.

Maar daarmee is mijn vraag naar hedendaagse Mondriaans niet beantwoord.

De vraag is ook: zouden we herkennen? Kunstenaars die de kunst veranderen, worden niet altijd gewaardeerd gedurende hun leven.

Het is ook veel gevraagd misschien, als kunstenaars de veranderingen in de wereld moeten gaan duiden.

Verandering

Ik lees een ingewikkeld boek over verandering. Of nou ja, het gaat niet echt over verandering maar over hoe we omgaan met dingen die niet gaan zoals we willen. Het heet Verlies. En het is iets moeilijker dan ik had verwacht. Het zit vol met uitgangpunten uit de sociologie waar ik niets van weet. Ik ben ook nog niet zo heel ver gevorderd. Maar het raakt een snaar.

Als ik het goed begrijp, zien wetenschappers onze samenleving als een verzameling van overlappende sociale constructen, ‘praktijken’. Van ‘praxeologie’, kennelijk, vraag me niet wat het is want dan moet ik het op mijn beurt aan Gemini gaan vragen.

Binnen een praktijk of in het Engels, een doing (?), zijn mensen, dingen en regels samen een construct, waarin bepaalde handelingen zich telkens herhalen. ‘Zo doen we de dingen’, zeg maar. Het interessante van het leven is dat al die constructen door de aard van wat we zijn 1) zichzelf telkens herhalen; 2) ontstaan en vernieuwen; en 3) vergaan, eindigen. Dat zijn de drie procesmatigheden die de wereld bepalen.

Bijvoorbeeld, je gezin is zo’n praktijk waarin alle gezinsleden weten wat de regels zijn en hoe je samen bent en waar en met wat. Met voorwerpen die betekenis hebben zoals een huis en met normen en afspraken.

Ieder construct of praktijk, zoals een gezin, kan en zal altijd kan veranderen. Er kan van buitenaf invloed komen – zoals Corona – of de mensen in je gezin kunnen opeens iets meemaken, ziek worden, veranderen, iets besluiten … wat dan ook. En dan moet je met elkaar een nieuwe manier van doen vinden. De ‘gezinspraktijk’ verandert. Daarmee is het oude ook direct vergaan.

Ik moet vaak terugdenken aan mijn studentenhuis, waar we de afspraak hadden dat de mensen die de inkokpen voor het avondeten hadden gedaan direct na het eten door iedereen die mee-at werden terugbetaald. Tot er een nieuwe huisgenoot kwam, die vond dat het anders moest. Niets, direct afrekenen, nee, we gingen gewoon bijhouden en betalen wanneer het uitkwam. We gingen er allemaal in mee, maar het was het begin van het einde. De dynamiek in het huis veranderde. En ik zag het gebeuren. Het voelde alsof iets dat altijd stroomde, geblokkeerd werd. En alsof ik er bij stond en er naar keek zonder er iets aan te kunnen doen.

De praktijk van ons huis werd door 1 persoon voorgoed veranderd, als het ware.

Het is de aard van iedere ‘praktijk’, van ieder soort construct, dat het blijft veranderen. Weliswaar proberen we dezelfde handelingen en regels te herhalen, maar tegelijkertijd blijft niets ooit hetzelfde. Ons lichaam niet, ons huis niet, de buurt niet, je werk niet, je familie niet. Rare tegenstelling: we willen dingen hetzelfde doen en herhalen patronen, maar weten dat niets echt hetzelde kan blijven.

Lang verhaal kort: verandering is onvermijdelijk en onderdeel van een logisch verloop van dingen in het leven. Dus ook … de kunst.

Meta

Misschien ben ik totaal niet te volgen.

Mogelijk leg ik dat hele gedoe over ‘praktijken’ niet goed uit. Misschien begrijp ik het helemaal verkeerd. Zou goed kunnen. Maar ook al is het volledig mijn eigen, leken-interpretatie, het helpt om de wereld een beetje te begrijpen.

Het boek duikt als het ware onder alle discussies en legt een diepere laag van onszelf en de samenleving bloot. Ons verzet tegen verandering, ophef over dingen … allemaal vanuit een angst voor verlies. Verlies van wat we hadden maar ook verlies van de verwachte toekomst.

Niet echt een happy message, he. Maar daar tegenover staat dat er mooie dingen gebeuren. Verandering brengt ook goeds. Verjonging, vernieuwing, verlichting, verdieping. Als je je verdiept in kunststromingen, ga je dat vanzelf zien.

Het zou toch leuk zijn als we een beetje afstand konden nemen en konden zien wat ons gebeurt als samenleving door te kijken naar kunst, als reflectie van de tijdsgeest en maatschappelijke verandering.

Als we de kunst van nu ontcijferen … kunnen we misschien onszelf beter begrijpen? Als we de Mondriaan van vandaag zouden ontdekken, wat zou het ons leren over onszelf?

Als ik haar (!) gevonden heb, laat ik het weten.

Nadat ik voor een habbekrats al haar werk opkoop, natuurlijk. Voor later.