
Al jaren ben ik regelmatig in de gelegenheid om presentaties bij te wonen op bijeenkomsten en conferenties. Meestal worden die door mannen gegeven. En vaak voel ik me als vrouw in het publiek niet echt aangesproken. Soms voelt het zelfs ronduit ongemakkelijk. Presenteren voor vrouwen stelt kennelijk andere eisen aan de spreker.
Toen ik laatst op uitnodiging bij een presentatie was, vroeg de spreker me achteraf om feedback. Ik was een beetje te duidelijk, denk ik achteraf. Te fel. Ik voelde me er een beetje schuldig over. Maar dat kwam omdat er naar aanleiding van zijn vraag iets opborrelde dat ik al jaren en jaren voel: presentaties door mannen zijn vaak ook alleen gericht op mannen. Zelfs al bestaat de helft van het publiek uit vrouwen, de presentaties voelen vaak … macho? Overweldigend? Heftig?
Misschien doe ik als vrouwelijke spreker wel hetzelfde, dat zou kunnen. Je doet nu eenmaal waar je mee bekend bent. Je kijkt standaard alleen vanuit je eigen perspectief. Het lastig om je eigen frame te verlaten.
Maar we weten inmiddels allemaal dat het belangrijk is dat we daar ons best voor doen, om ons perspectief te veranderen. Want de wereld is veranderd. Een zaal vol professionals – het speelveld van de professionele spreker – is niet langer een zaal vol witte mannen. En onze verhalen moeten dus ook veranderen.
Toen ik tegen de spreker in kwestie zei dat ik het verhaal erg ‘mannelijk’ vond, moest hij lachen. ‘Dat krijgen we wel vaker terug!’, zei hij.
(…)
Noot: Praten over ‘mannelijk’ en ‘vrouwelijk’ is natuurlijk gevaarlijk, want bestaat er wel zoiets? Je kunt niet hele groepen over 1 kam scheren. Eigenlijk bedoel ik met die termen een soort spectrum met uitersten dat los staat van de sekse. Dus als je verder leest, moet je die typering aar een beetje met een korrel zout nemen. Het gaat me vooral om de elementen van die presentaties en hoe die – denk ik – een gedeelte van het publiek totaal niet aanspreken. Waarschijnlijk ook sommige mannen niet en waarschijnlijk ook sommige vrouwen wel.
Professionele sprekers hebben een maatschappelijke rol

Zulke feedback krijgen is niet leuk, dat begrijp ik. .Maar ik kon er niet echt om lachen. Het is iets dat me al jaren opvalt. En dwarszit.
Ik ken heel veel mannelijke sprekers en over het algemeen vind ik ze ontzettend kundig en vooral ook heel sympathiek. Ze zijn toegankelijk voor iedereen en nemen hun publiek serieus.
Nee, de elementen die ik hieronder beschrijf, zie ik vooral bij de key note speakers die ik niet echt ken en waarbij ik om de een of andere reden in de zaal zit. Op grote techconferenties bijvoorbeeld, of bij bedrijfsbijeenkomsten.
Vaak gaat het om grote acts: om mensen die voor heel veel geld op het podium staan en altijd ongeveer hetzelfde verhaal vertellen.
Het is ook niet zo dat ik vind dat niemand – mannen of vrouwen – de trucs die ik hieronder beschrijf zou moeten gebruiken in presentaties. Misschien doe ik het zelf ook wel eens! Ze werken, die trucs. Als je uit bent op effect en zelfs op gedragsverandering, bedien je je van manieren om dat te bereiken. Daar word je voor betaald.
Bovendien is het heel anders of je een presentatie geeft voor 40 mensen of een zaal met honderden mensen. Om de aandacht vast te houden, moet je hard werken.
De reden dat ik ze toch bij elkaar heb gezet, is dat ik denk dat ze onze cultuur reflecteren en beïnvloeden. En dat het goed zou zijn als ook deze sprekers een vrouwelijk publiek aan weten te spreken. Ik heb te vaak in zalen gezeten waar ik me ongemakkelijk voelde of zelfs een beetje boos.
De uitdaging voor mannelijke sprekers (en voor vrouwelijke ook) is dat de vrouwen in de zaal over het algemeen vrij mild zijn in hun feedback. Zo zijn we geconditioneerd. Het is niet dat we niet kritisch zijn, vooral als het echt anoniem kan. Of dat er geen vrouwen zijn die gewoon zeggen wat ze denken. Maar we worden als vrouwen ons hele leven opgeleid om aardig te worden gevonden en lief te zijn.
Bovendien denk ik ook dat we niet altijd herkennen wat er gebeurt. We zijn gewend aan knallende, overweldigende presentaties en mannelijke sprekers met een bepaalde vorm van spreken en overtuigen, vooral op grote conferenties. We weten niet meer dat het anders kan.
Misschien is het zelfs wel zo dat we dit verwachten, ook als vrouwen, Dat we een presentatie als ‘minder overtuigend’ beoordelen als die minder luidruchtig is. Zou goed kunnen.
Het punt is: professionele sprekers hebben invloed. En die moeten zij (en wij) goed gebruiken.
Angst als motivator

Een van de dingen die ik de duurstbetaalde mannelijke sprekers vaak zie doen, is het ‘overweldigen’ van hun publiek, vooral aan het begin van hun verhaal. Vaak is dat door muziek of door video’s met geluid. Soms is het gewoon een kwestie van dia’s die elkaar heel snel opvolgen of geanimeerd zijn.
Het is de BOEM! aan het begin die soms de hele presentatie doorgaat. Boem boem boem boem boem! Dia dia dia video dia video dia video dia!
Het is overweldigend en dat is ook de bedoeling. Maar het is niet altijd fijn, zeker niet voor mensen die meer tijd nodig hebben om informatie te verwerken.
Het komt denk ik gedeeltelijk doordat de presentaties die ik bijwoon meestal over digitale technologie gaan – vroeger over social media en online marketing, nu over AI. Sprekers binnen dit vakgebied zetten graag meteen het beeld neer van een ontwikkeling die er aan komt en ons gaat overkomen. Iets dat onvermijdelijk en overweldigend is. Doom en boem. En dan helpt het als de hartslag van je publiek omhoog gaat: oh jee! Dit zit er aan te komen! We missen de boot! We moeten hier klaar voor zijn! Wat gaan we doen?
Paniek!
Paniek is effectief, want paniek is angst. En angst schudt mensen wakker. Het bereidt ze netjes voor op de oplossing, die de spreker gaat bieden.
Vroeger kregen sprekers dat effect vooral met dia’s die elkaar razendsnel opvolgden en waar ze heel snel doorheen klikten, met videofragmenten en heel veel beeld – screenshots, foto’s, gifjes, etc. Nu hoeft dat niet meer, want nu wordt alles met AI gemaakt. Het beeld wordt steeds heftiger, indringender en overweldigender. Meer hel en verdoemenis, zelfs als het zogenaamd om ‘kansen’ gaat.
Het is logisch dat je je presentatie start met het probleem waarvoor jij de oplossing gaat bieden. Ik doe dat ook. En ook dat je probeert dat zo te doen dat je publiek zich bewust wordt van dat probleem. Maar je gijzelt iemands emotie. Waarom vinden we dat acceptabel?
Misschien komen verhalen minder goed aan als je het niet doet, of veel beter als je het wel doet. Het is, zei een spreker met wie ik het hier laatst over had, juist de bedoeling dat het publiek zich ongemakkelijk gaat voelen.
Misschien had hij gelijk. Zonder frictie geen verandering. Maar werken vanuit angst als motivatie vind ik per definitie niet goed, hoe effectief het ook is.
En ik blijf erbij dat het niet nodig is om de hartslag van je publiek te verhogen om het iets bij te brengen.
De persoonlijke anekdote

Het is iets dat me al jaren opvalt: de standaardpresentatie van professionele mannelijke sprekers heeft altijd een anekdote over hun gezin. Ik vraag me vaak of waar al die mensen dat toch leren. Is er een boekje over? Een stappenplan? Inleiding, probleemstelling, argumenten, persoonlijke anekdote?
Vroeger was het meestal een beetje een neerbuigend grapje over hun vrouw. Ik heb vaak vol verbazing in de zaal gezeten, luisterend naar gerenommeerde sprekers die grappen maakten in de trant van ‘dan geef ik mijn vrouw gewoon de creditcard’. Of: ‘daar hoef ik thuis niet mee aan te komen!’. Alleen de mannen in de zaal konden daar om lachen, denk ik. Ik heb me vaak afgevraagd of die sprekers doorhadden hoe ze overkwamen. En of het ze iets uitmaakte. Ze werden toch wel uitgenodigd.
Het lijkt alsof er in dat geheime sprekersboek voor mannen staat dat je altijd kwetsbaarheid moet tonen door over je gezin te beginnen (of je nichtje, als je geen kinderen hebt). Of misschien over een huisdier. Lekker menselijk.
Iets over een sporthobby doet het ook goed, zei een vrouw laatst tegen me, die dat was opgevallen in verhalen van mannelijke sprekers. Meestal is het de fietssport, had ze gemerkt. Clichés zijn niet voor niets clichés.
Het vervelende is dat voor vrouwelijke sprekers zo’n persoonlijke, kwetsbare anekdote vrij risicovol is, als ze serieus willen worden genomen. Als vrouwen over hun kinderen beginnen zijn ze opeens een moeder – dus niet professioneel. Hetzelfde geldt als ze over hun partner beginnen – dan zijn ze opeens een echtgenote, in plaats van een professional.
Ik denk dat de wereld nog fundamenteel seksistisch is, ja. Als ik het mis heb, des te mooier.
Het werkt voor mannen, want mannen die over hun kinderen beginnen zijn opeens kwetsbaarder, zachter, toegankelijker. Geloofwaardiger.
Lastig vind ik het. Ik houd heel erg van persoonlijke anekdotes, een kijkje in het privéleven van de spreker en ook heel erg van baby’s en kinderen. Wat mij betreft worden presentaties sterker en overtuigender en vooral ook leuker door privéverhalen. Maar bij sommige presentaties voelen die anekdotes als een manipulatieve truc.
Effectief, dat wel.
Aanvulling: tegenwoordig is de anekdote over ‘de vrouw/dochter’ vaak vervangen door grappen over de AI-assistent. Die is natuurlijk altijd vrouwelijk en heeft een vrouwelijke naam en stem. Ik kan niet onder woorden brengen hoe stom en seksistisch dat is. Het is ondersteunend en dienstbaar, dús een vrouw. Hoog op mijn seksisme-rode-vlag, met plaatjes van vrouwelijke robots met borsten. En dan grappen natuurlijk: “‘Linda’ klaagt nooit! ‘Linda’ is nooit ziek! Haha!”. Echt: bah.
Heel veel heroes

Nog iets dat me al heel lang opvalt: een beetje key note speaker schuift een aantal helden naar voren. Heroes! (witte) Mannen, natuurlijk. Wetenschappers, beroemde ondernemers, auteurs.
Misschien omdat mannen eerder mannen als held hebben en vrouwen eerder vrouwen? Hoe dan ook: presentaties vol mannelijke voorbeelden doen weinig voor vrouwen. Als je als mannelijke spreker mensen in de zaal wilt aanspreken, is het handig om ook in de experts die je ten tonele voert een beetje te variëren, zodat meerdere groepen in je publiek zich er in kunnen herkennen.
Als je jezelf nu betrapt op de gedachte: maar zijn er wel vrouwelijke wetenschappers in mijn vakgebied? dan moet je eens een zoekopdracht doen over je vakgebied en vrouwen. Want er waren natuurlijk ook vrouwen die aan de wieg stonden van jouw vakgebied. Ook als het gaat om technologie: van de computer, van AI, van het internet.
(hier vond ik een lijst met lijsten met vrouwelijke wetenschappers, maar Wikipedia heeft allerlei verzamelingen inclusief lijsten van nobelprijswinnaars)
De reden dat deze sprekers hun presentaties volstoppen met heroes, is niet alleen het onderbouwen van hun verhaal. Het gaat ook om het versterken van hun geloofwaardigheid. Als jij het hebt over succesvolle mensen, straalt dat een beetje op jou af.
Dit is typisch iets dat vrouwen ook kunnen, maar ik weet niet of ze het even vaak doen. Ik vermoed van niet. Vrouwen vertellen over het algemeen liever hun eigen verhaal, met voorbeelden uit de praktijk. En andere vrouwen vinden dat ook fijn om te horen. Misschien mannen ook wel?
(terwijl ik dit schrijf, realiseer ik me dat ik mijn presentaties eens na moet gaan kijken volgens ditzelfde criterium, net als mijn lijsten met boeken en nieuwsbrieven.)
Pas als een verhaal vergeven is van verwijzingen naar beroemdheden, moet er een alarmbel afgaan. Want dan kan het zo maar zijn dat het eigen verhaal heel dun is.
Afbeeldingen zonder diversiteit

In een presentatie die ik laatst bijwoonde, zat een plaatje van een ‘boardroom’. Het was duidelijk met AI gemaakt, en omdat de makers van alle grote AI-systemen zoveel kritiek hebben gekregen op de ingeslopen vooroordelen, zat er in deze boardroom een zwarte man. Verder waren het allemaal witte mannen. Het was de spreker niet opgevallen dat er geen vrouwen in deze ’typische’ boardroom zaten.
Maar mij viel het wel op. En ik trok er mijn conclusies uit over de spreker.
Het is een van de dingen die ik heb geleerd van werken bij de overheid: daar zit diversiteit ingebakken in het visuele communicatiebeleid.
De reden dat diversiteit in afbeeldingen belangrijk is, is dat het een kans is om een bredere groep aan te spreken. Als je je verplaatst in je publiek, kun je ook nadenken over wat je spiegelt. En los daarvan hebben we allemaal een verantwoordelijkheid. En een kans. Afbeeldingen zijn een krachtig middel om narratieven te vestigen of ontkrachten.
Het is niet zo moeilijk om afbeeldingen te vinden die representatiever zijn, dat is het gekke. Als je ze niet met AI maakt, dan kun je ze wel gratis vinden op Unsplash (zie deze collecties van afbeeldingen met de titel ‘diversity’ en een gratis licentie.)
Ander voorbeeld: een tijd geleden was ik bij een presentatie over AI waar de spreker (een man) afbeeldingen gebruikte van vrouwelijke robots. Robots met borsten, ja. Nog los van het feit dat het gebruiken van ‘robots’ om ‘AI’ uit te beelden bijdraagt aan een fout narratief, was het niet in hem opgekomen dat het onzin is om robots vrouwelijk te maken. Of dat dat ook nog eens extreem rolbevestigend en seksistisch is. Vreselijk.
Het laat zien dat iemand niet bezig is met zijn publiek. En niet nadenkt over het bredere perspectief. Ik kon die man niet meer serieus nemen.
En dat is natuurlijk de crux: als je als spreker wilt dat je je publiek aanspreekt en kunt overtuigen, moet je zorgen dat je dat publiek serieus neemt.
PS: meer diversiteit in afbeeldingen gaat niet alleen over mannen/vrouwen en het voorkomen van stereotypen, maar ook over het zorgen voor visuele representatie van diversiteit in afkomst, religie, mensen met/zonder beperking en meer. Zie dit interview en een download voor inclusieve fotografie op GebruikerCentraal, dit artikel met voorbeelden of deze tips vanuit de communicatieprofessionals van de Rijksoverheid. En hier is een database vol alternatieve AI-beelden die gratis te gebruiken is zolang je de maker vermeldt – zonder robots.
Ego

Soms gaan deze presentaties heel erg over de spreker. Over ‘ik’. Maar als een relatief groot aantal minuten van een duur betaalde presentatie over henzelf gaat, weet ik al hoe laat het is.
Je herkent het egospreken vrij eenvoudig aan de introductie van de spreker. Als die langer dan 1 slide – of langer dan 30 seconden – over zichzelf vertelt, is dat een teken aan de wand. Er zijn altijd uitzonderingen, waarbij het vanuit de context logisch is om wat langer uit te wijden over ervaring. Maar vaak is het eerder een teken dat iemand weinig met zijn publiek bezig is.
Vrouwen zie je het niet snel doen, uitgebreide introducties en veel ‘ik’. Terwijl ze het eigenlijk harder nodig hebben, om een (mannelijk) publiek te overtuigen. Vrouwen zijn vaak juist weer te bescheiden, vind ik. Die zouden hun credentials beter wat meer kunnen benoemen, om te overtuigen. Helaas is dat nodig, is mijn ervaring.
Kleding

Kleding maakt de man/vrouw, zeggen ze altijd. Maar als het om het podium gaat, zijn er grote verschillen.
Ik kijk al jaren en jaren naar mannelijke sprekers die in een vale spijkerbroek, een simpel t-shirt en hippe sneakers op het podium staan. Soms zien die kleren er zelfs oud en verwassen uit. Dan zijn ze eigenlijk heel duur, denk ik, maar het effect is voor mij hetzelfde: je neemt je publiek niet serieus.
Er was een tijd dat ik dat ook heel cool vond, toen ik nog ondersteboven was van een aantal beroemde social media en business goeroes. Voor hen was het onderdeel van hun merk. Al gold voor even beroemde, vrouwelijke social media goeroes het tegenovergestelde. Die zag je niet in jeans en t-shirts.
Tegenwoordig ben ik er altijd verbaasd over, vooral als sprekers goed betaald worden om voor een zakelijk publiek te staan. Het zal de leeftijd zijn, maar ik vind het altijd een beetje een ‘f*ck you’ naar het publiek, om in je spijkerbroek en t-shirt op te komen dagen op grote, formele presentaties waar je veel geld voor krijgt.
(als het jonge mensen zijn of informele onderwerpen, is het weer heel anders, dan is het juist weer leuk. ik realiseer me dat ik met twee maten meet. maar aan duurbetaalde sprekers wiens werk het is om te presenteren zouden we wel wat hogere eisen mogen stellen, vind ik)
Laatst woonde ik een presentatie bij van een nogal zelfingenomen ondernemer die niet alleen in zijn verhaal maar ook in zijn kleding liet zien dat hij ons als (overheids-) publiek maar sukkelig vond. Zijn kleding was waarschijnlijk wat hij altijd naar zijn werk droeg, maar hij zag er groezelig en onverzorgd uit. Het voelde alsof zijn minachtende houding daardoor werd versterkt.
En natuurlijk speelt mee dat ik wist dat een vrouw die er zo uit zag nooit serieus zou worden genomen en nooit zo’n podium zou krijgen. Hoe succesvol ze ook zou zijn. Ik was/ben er daarom een beetje boos om, denk ik.
Professionele vrouwelijke sprekers spreken niet in spijkerbroek. Alleen hele beroemde, veelgevraagde en gewilde vrouwelijke sprekers uit de technologiesector kunnen met zoiets wegkomen, maar je ziet het zelden tot nooit. Zeker niet als spreken hun werk is. Vrouwen moeten er netjes uit zien. Hoe duurder ze betaald worden, hoe ‘mooier’ ze er uit moeten zien.
Misschien ben ik de enige die dit vindt, dat zou goed kunnen. Misschien ben ik een oude zeur. Misschien vinden vrouwen het prima zo. Maar smart casual is niet zo lastig voor mannen en het geeft wel een heel ander signaal.
Vrouwen én mannen willen liever gewoon authenticiteit

Bij al deze voorbeelden is mijn aanname dat vrouwen liever iets anders zien en mannen dit juist prima vinden. Gewoon, vanwege de context waarin we opgroeien. Dat is natuurlijk net zo seksistisch en vooringenomen als veel van de trucs die ik hierboven beschrijf. Daarmee scheer ik hele groepen over 1 kam.
Het is ook gewoon zo dat spreken voor een hele grote zaal iets anders van een spreker vraagt, dan spreken voor een kleiner en specifiekere groep. Wie grote zalen moet toespreken, moet versimpelen en entertainen. Dan kom je snel op beproefde vormen en trucs uit.
Toch hoop ik dat de wereld aan het veranderen is. Dat nieuwe generaties meer het podium krijgen dan mijn leeftijdsgenoten en dat zij nieuwe manieren vinden van verbinding zoeken met de zaal.
Toen ik vorige week als jurylid een heel aantal wetenschappelijke presentaties moest beoordelen, was dat een soort van openbaring. Het waren veel ‘early & mid career scientists‘, dus veel vrij jonge mensen die niet zo ervaren waren in het presenteren. Er waren ook best wat mensen voor wie Engels niet de eerste taal was. Maar het maakte allemaal niet uit. Het publiek was vooral geïnteresseerd in de inhoud van hun werk. Je zag aan de zaal overal mensen op het puntje van hun stoel zitten.
Hetzelfde geldt voor de presentaties die ik bijwoonde binnen de overheid. Hoewel ik daar buitenstaanders wel eens over heb horen geklagen – niet gelikt genoeg – vond ik het altijd fijn. Het ging ook daar meestal veel meer over de inhoud, dan over de vorm. Mensen op het podium stonden daar niet als professionele sprekers, maar als vakmensen die iets wilden delen over ontwikkelingen of hun ervaring.
Ging het overal maar wat meer om de inhoud. Konden we allemaal maar wat meer onszelf zijn. (dan wordt die vale spijkerbroek misschien weer logisch? Maar tot we die van vrouwen ook accepteren, wil ik die in de ban)
We zijn het product van een generatie

Wie voor zijn of haar werk presentaties geeft aan groepen, is opgevoed in een lange sprekerstraditie met grote Amerikaanse voorbeelden. Zó moet je je publiek meenemen, zó moet een goede presentatie er uit zien, zó moet je je positioneren. Zó breng je een boodschap over.
Iemand die een spreker inhuurt, heeft ook die verwachtingen. Die wil het idee hebben dat het publiek waar voor haar geld krijgt. Dat heb je eerder als het allemaal flitsend en overweldigend is. En daarbij zijn bovenstaande trucs nu eenmaal effectief.
Iedereen moet maar gewoon doen wat hij wil.
Maar als ik nooit meer in een overweldigende, gelikte AI-presentatie hoef te zitten vol AI-gegenereerde afbeeldingen, het een verhoogde hartslag vanwege de AI-gegenereerde muziek, de overweldigende beelden, de afbeeldingen vol blauw licht, (vrouwelijke!) robots en dia na dia die me proberen te overtuigen van de onvermijdelijkheid van AI, zou dat heerlijk zijn.
Het is hoog tijd voor een nieuwe en meer diverse generatie sprekers, gericht op een steeds diverser publiek. Met minder trucs. En meer inhoud en authenticiteit.
Ontdek meer van Elja Daae
Abonneer je om de nieuwste berichten naar je e-mail te laten verzenden.

Één grote herkenning. Ik haat dit soort key note lezingen! En ik vind het zo treurig dat er nog steeds zoveel geld wordt neergeteld voor sprekers die van ego, AI-beelden en kunstjes aan mekaar geprittstift zijn. Ik krijg altijd het gevoel van dat sprookje, je weet wel, van de keizer die geen kleren droeg. Ooit ben ik zoals dat dappere kind, dat opstaat en roept: “Je bent niet echt! Je verhaal is nep! Je houdt ons voor de gek!”
Ja! Precies dat, de keizer zonder kleren. Het voelt soms als 1 grote, manipulatieve golf die over je heen komt maar waar je weinig aan hebt.