De vraag is niet of er AI gebruikt is, maar waarom

Tweets, instagramberichten en speeches van bewindspersonen die gemaakt lijken te zijn met AI. ‘Geen probleem’, zie ik op LinkedIn. ‘Totaal overtrokken’, las ik ook, en: ‘een storm in een glas water’. Ik ben het daar niet mee eens. Maar niet om de redenen die je misschien denkt.

Er zijn heel veel redenen aan te dragen om geen (generatieve) AI te gebruiken, of je nou bewindspersoon bent of niet. Het klimaat, de macht van Big Tech, de koloniale aspecten, inbreuk op auteursrecht: er is genoeg om je druk om te maken. Genoeg om je tegen te verzetten.

Maar dat is niet eens waarom ik het problematisch vind dat bewindspersonen AI gebruiken. Ik vind dat om hele andere redenen.

Daarbij ben ik verre van objectief. Ik heb zelf als (externe) social media adviseur gewerkt in het team van een bewindspersoon. Pre-ai-bots, was dat. En ik heb de afgelopen jaren gewerkt aan het beleid als het gaat om transparantie en kaders voor het gebruik van AI door de overheid.

Ik ken heel veel mensen wiens werk dit is: content maken voor bewindspersonen.

Ik zit, kortom, veel te diep op en in dit onderwerp.

Maar dat maakt ook dat ik heel anders kijk naar deze discussie dan wat ik er elders over lees.

Dus daarom toch, na lang nadenken, dit blog.

Wie weet wordt de discussie er wat genuanceerder van.

Hieronder vind je een opsomming van de dingen die mij bezig houden, als het om dit vraagstuk gaat.

1. Een bewindspersoon heeft eigenlijk geen ‘persoonlijke’ social media account

Het viel me bij de discussie over het Instagramaccount van de premier op dat mensen deden alsof dat een privé-account is, met als argument van voorstanders dat het dan eigenlijk geen probleem is als hij daar AI voor gebruikt.

Het idee van die mensen is, denk ik, dat zo iemand zelf berichten maakt en plaatst. En dat hij of zij dan natuurlijk AI gebruikt.

Ik denk niet dat deze mensen ooit zelf hun berichten maken, dat ten eerste. Maar ik vind ook dat een premier eigenlijk niet zoiets als een ‘privé-account heeft.

Officieel wel, natuurlijk. Officieel is er, in ieder geval vanuit de overheid gezien, altijd een formeel social media account voor bewindsperonen dat hetzelfde blijft, ook als de persoon achter de rol wisselt. Zoals @minpres, waar duidelijk bij staat dat hij niet zelf de redactie doet.

Maar al communiceert een bewindspersoon in principe alleen via een officieel account, toch zie je in de praktijk dat ‘persoonlijke’ accounts een belangrijk kanaal kunnen zijn om het overheidsbeleid uit te dragen. Het is gecompliceerd, omdat het meestal ook een kanaal is voor politieke boodschappen – die je op de officiele bewindspersonenaccounts niet zul ziten.

In de officiële communicatierichtlijn van de Rijksoverheid, wordt hier zelfs aandacht aan besteed (zie ‘vermenging’).

Maar welke pet iemand ook op zet, als burger mag je vind ik verwachten dat iemand op zo’n account ook nog steeds vanuit die verschillende petten spreekt.

Helemaal als iemand op een persoonlijk account praat over of verslag doet van gebeurtenissen die het werk als bewindspersoon betreffen, is het allemaal niet zo duidelijk. Althans niet voor mij als burger.

Ik weet niet wat voor intern beleid al die politieke partijen hebben, maar de overheid is – nog los van wetgeving, zie verderop – gebonden aan allerlei interne regels. Zodra iemand praat vanuit zijn of haar rol als bewindspersoon, krijgt diegene daar ondersteuning bij. Maar heeft diegene zich ook aan die regels te houden. En of daarbij AI gebruikt mag worden, is een kwestie van interne regels.

2. Een bewindspersoon is geen eenmanszaak

Een bewindspersoon heeft te maken met dagelijkse en eindeloze mediaverzoeken, interviews, speeches, verklaringen, social media berichten en andere uitingen. Die dienen een overheidsdoel: beleid uitdragen, bewustwording, nieuws delen, aandacht vragen voor belangrijke onderwerpen, groepen of gebeurtenissen. En natuurlijk een stukje legitimatie: we werken hard, we doen de goede dingen.

Al die communicatie vanuit een bewindspersoon heeft potentieel een enorme impact, zowel formeel als informeel. Dus gelukkig krijgt zo iemand daar heel veel professionele ondersteuning bij: een bewindspersoon heeft een communicatieteam om zich heen om alles van dag tot dag te managen.

Dat is niet alleen in Nederland zo, dat is overal zo. Zelfs de onzin die Trump plaatst, komt van een adviseur.

In Nederland heeft een bewindspersoon meestal in ieder geval een of meerdere social media adviseurs tot zijn of haar beschikking, een of meerdere strategische communicatie-adviseurs, een woordvoerder per portefeuille en een speechschrijver.

De communicatiemensen die een bewindspersoon ondersteunen zijn allemaal hoog opgeleide en hoog ingeschaalde professionals die meestal erg goed zijn in hun vak. Daarnaast heeft dat team voor de inhoud van speeches en andere berichten een heel ministerie om de inhoud mee af te stemmen, waar nodig.

Het is voor dat team een dagtaak, de communicatie namens de bewindspersoon. Het is hun werk, in samenspraak met een bewindspersoon.

Natuurlijk kan een bewindspersoon aangeven wat hij of zij als boodschap heeft, waar de nadruk moet liggen, welke anekdotes moeten worden gebruikt, kan hij of zij zelf stukken herschrijven, aangeven wat zijn of haar voorkeur is voor de toe te voegen foto’s, etc. etc. De ene is wat meer betrokken dan de andere; de ene vindt het leuker dan de andere; de ene heeft er meer gevoel voor dan de andere.

Maar het komt er op neer dat de kans dat een bewindspersoon zelf al die berichten schrijft, zelfs op een ‘privé’ social media account, vrij klein is. Zelfs voor politiek getinte uitingen – waar ambtenaren zich niet mee bemoeiten – is er een politiek adviseur en naar ik aanneem ook slimme experts vanuit het bureau van de betreffende politieke partij.

Veel mensen lijken vol begrip voor het gebruik van AI door leden van de regering bij berichten en speeches. Ze vergelijken dat denk ik met hun eigen berichten op LinkedIn of hun eigen presentatie op een of ander event. Maar die vergelijking gaat totaal niet op.

Niet alleen omdat een bewindspersoon spreekt namens de regering en namens een heel departement, en het daarmee een formele, officiële uiting is waar burgers op moeten kunnen vertrouwen. Maar ook omdat een bewindspersoon nu eenmaal geen eenmanszaak is.

Als je een zoveel professionals om je heen hebt wiens taak het is al jouw communicatie te maken en te managen, waarom heb je dan nog AI nodig?

3. Soms zegt AI-gebruik vooral iets over de organisatie

Je hebt het in het geval van een bewindspersoon dus niet over een drukke professional die slecht is in schrijven en dat daarom uitbesteedt aan AI.

Als je iedere dag de beschikking hebt over een heel team van communicatieprofessionals die allemaal betaald worden om jouw teksten te schrijven, te coördineren en af te stemmen, is de vraag waarom er überhaupt AI is gebruikt.

De social media adviseurs en speechschrijvers die ik ken in dit soort functies – en ik ken door mijn vorige banen aardig wat – behoren tot de top van hun vakgebied. Die hebben echt geen AI nodig om teksten te schrijven. Het is de kern van hun werk om zich dagelijks met teksten en andere content bezig te houden. Ze vinden het leuk. Ze zijn er goed in. En ze kunnen dit over het algemeen ook nog eens heel goed onder enorme druk. Hoort bij de baan.

Ze weten wat een ministerie wil uitdragen, ze weten wat wel en niet gewenst is, ze begijpen de wensen van de betreffende bewindspersoon. Ze weten hoe je een boodschap maakt en hoe je die vorm geeft. Ze kennen de richtlijnen voor overheidscommunicatie, zijn experts op het vlak van toegankelijkheid … en ga zo maar door. Ze houden rekening met de beleidslijnen, de voorkeuren van de bewindspersoon, de eigenschappen van het betreffende medium, de gevoeligheden, de relatie met allerlei partijen, waaronder de media.

Ze kunnen omgaan met de complexe context waar je mee te maken hebt op die positie. Het is een vak.

Dat er toch social media berichten en – erger nog – hele speeches – van bewindspersonen met AI geschreven lijken te zijn, is daarom des te zorgelijker.

(Nog even los van het hele vraagstuk van vertrouwelijkheid en veiligheid: ik mag toch hopen dat dit soort vertrouwelijke beleidslijnen en ideeën over het besturen van het land en het reisschema – waar worden die speeches wanneer gegeven? – van de bewindspersonen niet in een of ander extern, onbeveiligd – of, brrr, gratis! – AI-systeem belanden. Zie ook het volgende punt.)

Ik snap dat mensen focussen op de vraag of het nou nog wel authentiek is, als bewindspersonen AI gebruiken. Of op de vraag of het gebruik van AI nou goed of slecht is. Of het nou echt zo erg is.

Maar ik denk vooral aan iets anders. Namelijk dat als er echt zoveel AI gebruikt wordt door (de teams van) bewindspersonen, dat iets zegt over een organisatie.

Als het de ondersteunende teams zijn die – al dan niet stiekem – generatieve AI gebruiken, zegt dat iets over de relatie van ambtenaren met hun bewindspersoon en over hun werkomgeving. Misschien zegt het iets over werkdruk, of over onvermogen, of een gebrek aan ondersteuning. Ik weet het niet. Maar als deze contentprofessionals, niet meer de tijd nemen of krijgen om zelf te schrijven, is er iets aan de hand. Vooral als de kwaliteit van die teksten daardoor minder wordt, waar ik wel vanuit ga. Want de kans dat een AI-systeem het beter of zelfs net zo goed kan als deze professionals, is klein. De context is te complex om aan een chatbot over te laten.

En als het echt de bewindspersonen zelf zijn die voor officiële uitingen in relatie tot hun rol als bewindspersoon AI gebruiken, zegt dat vooral iets over het vertrouwen dat ze hebben in hun team. Of over de kwaliteit van de ondersteuning vanuit hun departement en hun partij.

Hoe je het ook went of keert: het is geen goed teken.

4. De overheid heeft eigen regels voor AI-gebruik

Ook niet onbelangrijk maar toch nergens benoemd: mocht het wel, AI gebruiken voor speeches en officiële social media posts?

Wat ik nergens terugzie in al die berichtgeving en meningen, is een analyse van de vraag of AI-gebruik was toegestaan volgens de eigen regels van de overheid en/of het departement in kwestie.

De Rijksoverheid heeft richtlijnen voor het gebruik van generatieve AI. Ik kan het weten, want mijn team was betrokken bij het opstellen van die richtlijnen. Departementen kunnen hun eigen invulling geven aan die regels, maar de basis staat.

De vraag is niet alleen of het volgens de interne regels van het departement toegestaan is om AI te gebruiken voor speeches en social media, maar ook of voldaan is aan de regels over welke AI-systemen onder welke voorwaarden gebruikt mogen worden. Denk aan maatregelen als dat je een AI-systeem alleen mag gebruiken als er een bedrijfscontract is afgesloten – dus geen privé-accounts. Laat staan gratis privé-accounts, waarvan alle data wordt gebruikt om het achterliggende model te trainen. Ook zouden deze systemen, als ze gebruikt worden, in het algoritmeregister vermeld moeten worden. Als je daarin zoekt op ‘generatieve AI’, krijg je geen enkel Ministerie te zien.

Gek dat daar zo weinig aandacht voor is, vind ik. Die regels zijn er niet voor niets.

5. Als je AI gebruikt als bewindspersoon, moet je dat vermelden

Last maar zeker niet least: zoals professor Claes de Vreese uitlegt op LinkedIn, eist de AI-verordening dat overheidsfunctionarissen het aangeven wanneer overheidscontent bijna volledig met AI gemaakt is.

Een speech die voor 95% uit AI bestaat, als dat waar is, lijkt me typisch een voorbeeld waarbij vermelding van AI-gebruik verplicht is.

Of er inderdaad AI gebruikt is, zullen we nooit zeker weten als buitenstaanders. Want zelfs de beste AI-detectors kunnen het mis hebben. Maar als het zo is, is er iets helemaal mis.

We voeren alweer de verkeerde discussie

Misschien maakt het niet zoveel uit of het 95% is of 12%, het percentage AI in die speeches of social media berichten. Zoals altijd als het om (generatieve) AI gaat, stellen we niet de juiste vragen.

We laten ons meeslepen in een discussie over percentages en welles/nietes. Daarmee gaan we voorbij aan de echt belangrijke vragen. Bijvoorbeeld of dit eigenlijk mocht volgens de eigen richtlijnen van de overheid, en onder welke voorwaarden.

Of het de kwaliteit van de content negatief beïnvloedt (en of de professionals die hiervoor betaald worden het niet veel en veel beter hadden gekund)

Wat we mogen verwachten van de regering, als burgers, als het gaat om transparantie.

Wat het betekent als officiële uitingen gemaakt worden met behulp van een systeem dat 1) niet in Nederland of in het Nederlands gemaakt is en 2) niet zodanig getraind is dat het systeem de diverse cultuur die zo’n bewindspersoon vertegenwoordigt goed weergeeft.

Of waarom er eigenlijk AI gebruikt is.

Want als sterke speechschrijvers en goede social media adviseurs met goede, vaste banen en goede salarissen al niet meer de tijd nemen of krijgen om goede dingen op te leveren zonder al te veel gebruik van chatbots, welke kans heeft de rest van ons dan nog?