Kun je nog naar de Cosby Show kijken? Naar films van Woody Allen? Liedjes van Marco Borsato of Kanye West luisteren? De Harry Potter boeken lezen? Geen makkelijke vraag, realiseerde ik me deze week.
Ik luisterde per ongeluk naar twee podcastseries die eigenlijk om dezelfde vraag draaiden: kun je de kunst los zien van de kunstenaar?
Die vraag ga je natuurlijk alleen stellen als blijkt dat de kunstenaar in kwestie weliswaar briljant is, maar dingen doet of vindt die niet door de beugel kunnen. En mijn conclusie is dat het enige echte argument om de twee los te zien is dat je de kunst graag wilt blijven consumeren.
De criminele kunstenaar
De eerste podcast die ik luisterde, was Death of an Artist. Ik begon er aan, denkende dat het een soort ’true crime’-verhaal was dat zich afspeelde in de kunstwereld. ‘Leuk!’, dacht ik, op de lange, lange terugweg van een museumbezoek. De podcast gaat over twee beroemde kunstenaars die getrouwd waren en waarvan de vrouw overlijdt.
Er was niets leuks aan, natuurlijk. Moord is niet leuk en femicide is al helemaal niet leuk. Dat het moord was, is officieel niet komen vast te staan. Maar dat het waarschijnlijk wel moord was, lijkt aannemelijk.
Gaandeweg blijkt dat er heel veel thema’s spelen. De manier waarop de kunstwereld werkt en dan vooral de kunstwereld waarin het grote geld wordt verdiend. Het seksisme in die wereld. Hoe moeilijk het is om te vechten voor principes. Onrecht. Maar ook de vraag of het terecht is dat een ‘briljante’ kunstenaar waarvan een duidelijke indicatie is dat hij een moordenaar is, toch nog zijn werk mag exposeren.
Want dat gebeurde, met deze man. Ook al waren er veel te veel vraagtekens over de dood van zijn vrouw, ook al wijzigde hij in de loop van de tijd telkens zijn versie van de gebeurtenissen: zijn succes bleef. Musea en galeriehouders bleven tentoonstellingen organiseren om zijn werk te eren en te verkopen. Kunst staat los van de kunstenaar, leken ze te zeggen. En: briljante mensen kun je veel vergeven.
De geliefde kinderboekenauteur met foute ideeën
Daarna begon ik aan een podcast over het leven van Roald Dahl: The secret world of Roald Dahl. Ook dat begon leuk en entertainend. Ik wist niet dat Dahl een womanizer was die in opdracht van het Verenigd Koninkrijk rijke Amerikaanse vrouwen verleidde om informatie te achterhalen, als spion. Of de dramatische gebeurtenissen in zijn leven en de vele verdrietige omstandigheden waar hij mee te maken kreeg.
Ik wist ook niet dat hij hele foute uitspraken had gedaan over bevolkingsgroepen. En dat hij dat niet 1 keer, maar herhaaldelijk deed, wat de kans dat het een foutje was tot 0 terugbrengt.
Al zijn experts het er grotendeels over eens dat die rare ideeen niet in zijn boeken terug zijn te vinden, de vraag is of dat uitmaakt.
Kun je kinderen nog Mathilda en de GVR voorlezen, wetende dat de auteur er zulke denkbeelden op nahield? Of praat je het goed door te bedenken hoe prachtig en bijzonder die boeken zijn?
Vergeven en vergeten
Altijd als mensen wiens werk we belangrijk, leuk, mooi of briljant vinden beschuldigd worden van fout gedrag of wanneer ze zelf openlijk ideeën aanhangen die onethisch, discriminatoir of anderszins fout zijn, heb je als fan te maken met een dilemma.
Meestal gaan we dan vooral focussen op de vraag of de beschuldiging niet onterecht zijn of de persoon in kwestie niet verkeerd begrepen of ‘uit een andere tijd’. Dat is een lastig vraagstuk, want wie kun je nog vertrouwen? De media? De (vermeende) slachtoffers? De persoon in kwestie?
We hopen vooral dat het niet waar is. Dat onze helden onterecht beschuldigd worden. Dat het allemaal het gevolg is van de cancel cultuur en social media. Pas als het bewijs zich opstapelt, gaan we de volgende fase in: heeft die persoon berouw getoond? Want dat is in ieder geval iets. Dan kunnen we vergeven en vergeten. Of dat vertellen we onszelf in ieder geval.
Maar als dat ook niet het geval is, wat dan?
Er is maar 1 reden
In de podcast over Roald Dahl komt een expert aan het woord (Roxanne Gay) die er heel duidelijk over is: als ze weet dat een kunstenaar slachtoffers heeft gemaakt, stopt ze met luisteren, lezen, kijken en genieten van hun kunst.
Ze zegt dat iedereen het voor zichzelf moet weten. Maar dat voor haar het plezier in de kunst nooit meer kan terugkomen als ze het weet. Zij kan, zegt ze, kunst en kunstenaar niet als twee losse dingen zien.
Je hoort de podcaster, de interviewer, met argumenten aankomen om zijn favoriete auteur toch te kunnen blijven voorlezen aan zijn kinderen. ‘Maar zijn denkbeelden zitten niet in de boeken’. ‘Maar hij is overleden, dus we weten niet of hij zijn excuses nog zou aanbieden.’ ‘Hij verdient niets meer aan die boeken’.
Ik moet de aflevering met Claire Dederer, die een heel boek over dit vraagstuk schreef, nog luisteren. Ik geloof dat zij wat minder streng is.
Ik weet het niet zo goed. Er zijn mensen die ik niet meer in mijn Spotify-lijsten wil hebben, omdat ik niet meer naar ze kan luisteren zonder te denken aan wat ze hebben gedaan. Helaas wordt die lijst steeds langer. Maar het opgeven van Harry Potter, dat zou ik moeilijker vinden. Niet onmogelijk. Maar moeilijk.
Er is maar 1 reden om de kunst los te willen zien van de kunstenaar, natuurlijk, en dat is dat we van de kunst willen blijven genieten. We zijn egoistische wezens. Principes zijn mooi, maar kun je ze volhouden? Dat wordt pas moeilijk als het je echt iets kost.
Stap 1 is bewustwording
Gay zegt, ook pragmatisch: er zijn zoveel andere kunstenaars om uit te kiezen. Die ene kunstenaar, die kunnen we wel negeren.
Maar ik vraag me dat af. Hoe meer ik leer over de kunstenaars die ik in al die musea zie die ik bezoek, hoe minder rooskleurig het allemaal wordt. Maar ik wil toch graag blijven kijken naar wat ze maakten. Aan de andere kant vind ik de ‘male gaze’ van schilders als Manet steeds vaker een beetje misselijkmakend.
Het helpt als de vervelende denkbeelden en eigenschappen niet in het werk te zien zijn, misschien. Misschien is stap 1: bewustwording.
Maar misschien is dat allemaal alleen maar een excuus om te kunnen blijven genieten van briljante maar foute kunstenaars …
Reageren?